خلع ید
تعریف و معنای خلع ید
معنای خلع: در لغت به معنی عزل، خلع کردن یعنی عزل کردن، خارج کردن(لغتنامه دهخدا)
یَد: به معنی دست
خلع ید: یعنی از دست خارج کردن
یَد: در حقوق ایران یعنی تصرف در مالی را ید گویند، خواه تصرف قانونی باشد خواه غیر قانونی (ترمینولوژی حقوق دکترمحمد جعفر جعفری لنگرودی)
دعوای خلع ید به بیان ساده: یک دعوای شرعی و حقوقی است که برای پایان دادن به تصرف غیر قانونی در مال دیگری به کار می رود. این مفهوم ریشه در فقه اسلامی دارد و بر اساس قواعد ضَمان ید و حرمت غصب استوار است.
ارکان دعوای خلع ید
۱- غیر منقول موضوع دعوا
دعوایی که مطرح میشود غیر منقول باشد مثل زمین یا آپارتمان و … مثلا شخص الف یک واحد آپارتمان متعلق به شخص ب را بصورت غیر قانونی تصرف می کند. الف با دارا بودن سایر شرایط، دعوای خلع را مطرح می کند.
نکته: عموما قضات دادگاه ها دعوای خلع ید نسبت به مال منقول مثل خودر را نمیپذیرند و بین حقوق دانها نیز اختلاف وجود دارد که آیا این دعوا مختص اموال غیرمنقول است یا اموال منقول را هم در بر میگیرد ؟
اداره حقوقی طی نظریه شماره ۷/۳۸۷۵ مورخ ۱۳۶۲/۱۰/۰۷ بیان داشته « با توجه به ملاک ماده ۴۳ قانون اجرای احکام مدنی رسیدگی به دعوای خلع ید از سهم مشاع کامیون بلا اشکال است »
مستند به ماده ۳۱۰ قانون مدنی نیز برداشت میشود دعوای خلع ید از مال منقول قابلیت طرح و رسیدگی دارد.
ماده ۳۱۰ قانون مدنی« اگر کسی که مالی به عاریه یا به ودیعه و امثال آنها در دست اوست منکر گردد، از تاریخ انکار در حکم غاصب است» به عبارتی با وحدت ملاک از این ماده می شود نتیجه گرفت، خلع ید از اموال منقول هم قابل طرح و رسیدگی میباشد. همانطور که مال عاریه و ودیعه و … را از روزی که انکار شده است، در حکم غصب و منکر را غاصب معرفی می نماید.
به استناد مادهی ۳۱۰ قانون مدنی، دعوای خلع ید نسبت به اموال منقول نیز قابل طرح و رسیدگی است. بر اساس این ماده: «اگر کسی که مالی به عاریه یا به ودیعه و امثال آنها در دست اوست، منکر شود، از تاریخ انکار در حکم غاصب است.»
با وحدت ملاک از این ماده میتوان استنباط کرد که «خلع ید از اموال منقول» نیز قابل پذیرش است؛ چراکه مطابق این حکم، در مواردی مانند عاریه یا ودیعه، به محض انکار توسط متصرف، مال در حکم مال غصبی و منکر در جایگاه غاصب قرار میگیرد. بنابراین، دادگاه مکلف است با ورود به ماهیت دعوا، بررسیهای لازم را به عمل آورده و حکم مقتضی را صادر نماید. بنابراین، ملاحظه میشود که در عقود عاریه و ودیعه، غیرمنقول بودن مال مورد عقد شرط نیست و این عقود نسبت به اموال منقول نیز قابل تحقق هستند.
با این اوصاف، دادگاه ها معمولاً مال موضوع دعوای مذکور را تنها از اموال غیرمنقول، و البته در صورت وجود سایر شرایط، میپذیرند.
در روزهای آتی ادامه مطالب در این خصوص ارائه خواهد شد…